آوریل ۲۰۲۶ برای زندانهای ایران، ماهی همراه با تداوم اجرای احکام اعدام بود. بر اساس دادههای حقوق بشری بررسیشده، در این ماه دستکم ۲۶ زندانی در نقاط مختلف کشور اعدام شدهاند؛ آماری که اگرچه نسبت به آوریل سال قبل کاهش قابل توجهی دارد، اما ترکیب پروندهها، سهم بالای زندانیان سیاسی و نحوه اجرای برخی احکام، نگرانیهای جدی حقوق بشری را برجسته میکند.
در آوریل ۲۰۲۵، دستکم ۱۲۲ زندانی در ایران اعدام شده بودند. مقایسه این رقم با آمار ثبتشده در آوریل ۲۰۲۶ نشان میدهد که شمار اعدامها دستکم ۹۶ مورد کمتر شده است؛ کاهشی معادل ۷۸.۵ درصد. با این حال، کاهش عددی به معنای کاهش نگرانی نیست. آنچه در این گزارش اهمیت دارد، فقط تعداد احکام اجراشده نیست؛ بلکه ماهیت پروندهها، شفافیت روند قضایی، حق دسترسی به وکیل، حق اطلاع خانوادهها و وضعیت زندانیان سیاسی است.
در دادههای موجود، هویت ۲۵ نفر از ۲۶ زندانی اعدامشده احراز شده و هویت یک زندانی همچنان نیازمند بررسی بیشتر است. این مسئله نشان میدهد که حتی در مرحله پس از اجرای حکم نیز همه اطلاعات مربوط به اعدامها بهطور شفاف در دسترس نیست.
سهم سنگین پروندههای سیاسی و امنیتی
یکی از مهمترین بخشهای این گزارش، شمار بالای زندانیانی است که با پروندههای سیاسی یا امنیتی اعدام شدهاند. از مجموع ۲۶ مورد ثبتشده در آوریل ۲۰۲۶، دستکم ۱۴ نفر در ارتباط با اتهاماتی مانند محاربه، عضویت در سازمان مجاهدین خلق یا جاسوسی برای اسرائیل اعدام شدهاند.
صدای کرمانشاه تأکید میکند که ذکر این اتهامها به معنای تأیید آنها نیست. در پروندههای سیاسی و امنیتی، بهویژه در فضایی که امکان دسترسی آزاد رسانهها و نهادهای مستقل به جزئیات دادرسی محدود است، باید از هرگونه قطعیگویی پرهیز کرد. آنچه قابل گزارش است، عنوان اتهامهای مطرحشده در روند قضایی و اجرای حکم است؛ نه داوری درباره صحت یا عدم صحت آنها.
نامهای ثبتشده در پروندههای سیاسی
بر اساس دادههای بررسیشده، ۱۴ زندانی سیاسی یا امنیتی اعدامشده در آوریل ۲۰۲۶ عبارتاند از:
۱. امیرحسین حاتمی، ۱۹ ساله، اهل تهران و از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه؛ اعدام در ۴ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۲. ابوالحسن منتظر، اهل تهران؛ اعدام در ۴ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۳. وحید بنیعامریان، اهل سنقر و کلیائی؛ اعدام در ۴ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۴. محمدامین بیگلری، دانشجوی اهل تهران و از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه؛ اعدام در ۵ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۵. شاهین واحدپرست کلوری، شهروند اهل تهران و از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه؛ اعدام در ۵ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۶. علی فهیم، شهروند اهل تهران و از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه؛ اعدام در ۶ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۷. حامد ولیدی، اهل تهران، با اتهام مطرحشده جاسوسی برای اسرائیل؛ اعدام در ۲۰ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۸. محمد معصومشاهی، اهل تهران، با اتهام مطرحشده جاسوسی برای اسرائیل؛ اعدام در ۲۰ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۹. امیرعلی میرجعفری، شهروند اهل تهران و از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه؛ اعدام در ۲۱ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۱۰. مهدی فرید، اهل اراک، با اتهام مطرحشده جاسوسی برای اسرائیل؛ اعدام در ۲۲ آوریل ۲۰۲۶ در زندان قزلحصار کرج.
۱۱. سلطانعلی شیرزادیفخر، با اتهام مطرحشده جاسوسی برای اسرائیل؛ اعدام در ۲۳ آوریل ۲۰۲۶ در مکانی نامعلوم.
۱۲. عرفان کیانی، اهل اصفهان و از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه؛ اعدام در ۲۵ آوریل ۲۰۲۶ در زندان مرکزی اصفهان.
۱۳. عامر رامش، شهروند ۲۰ ساله بلوچ و اهل زاهدان؛ اعدام در ۲۶ آوریل ۲۰۲۶ در زندان مرکزی زاهدان.
۱۴. ساسان آزادوار، جوان ۲۱ ساله لُر و از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه؛ اعدام در ۳۰ آوریل ۲۰۲۶ در زندان مرکزی اصفهان.
حضور چند شهروند جوان و چند بازداشتشده مرتبط با اعتراضات دیماه در این فهرست، این پروندهها را از منظر حقوق بشر حساستر میکند. در چنین مواردی، شفافیت روند دادرسی، دسترسی مؤثر به وکیل مستقل، امکان دفاع عادلانه و حق خانوادهها برای اطلاع از وضعیت زندانیان، اهمیت اساسی دارد.
حنیفه آوندی؛ پروندهای در پیوند با کودکهمسری و خشونت ساختاری
در میان اعدامشدگان آوریل ۲۰۲۶، نام حنیفه آوندی، زن ۲۴ ساله، نیز ثبت شده است. بر اساس دادههای موجود، او قربانی کودکهمسری و ازدواج اجباری بوده و حکم اعدامش با اتهام قتل عمد همسرش در زندان مرکزی تبریز اجرا شده است.
پروندههایی از این دست را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک عنوان کیفری خلاصه کرد. وقتی کودکهمسری، ازدواج اجباری، خشونت خانگی یا فشارهای اجتماعی در پیشینه یک پرونده مطرح میشود، مسئولیت دستگاه قضایی برای بررسی دقیق زمینههای وقوع حادثه سنگینتر است.
در چنین پروندههایی، عدالت تنها با صدور و اجرای حکم معنا پیدا نمیکند. عدالت زمانی قابل تصور است که همه عوامل مؤثر، از شرایط زندگی فرد تا امکان دفاع، سلامت روانی، دسترسی به وکیل و زمینههای خشونت، بهطور کامل و بیطرفانه بررسی شده باشد.
اعدامهایی که در سکوت اجرا شدند
یکی از بخشهای نگرانکننده آمار آوریل ۲۰۲۶، فاصله میان موارد ثبتشده و موارد اعلامشده رسمی است. از ۲۶ اعدام ثبتشده، تنها ۱۵ مورد در منابع رسمی ایران یا رسانههای وابسته به قوه قضاییه اعلام شده است. به بیان دیگر، حدود ۴۲ درصد موارد یا بهصورت رسمی اطلاعرسانی نشدهاند یا اطلاعرسانی درباره آنها ناقص بوده است.
همچنین گزارش شده که حکم اعدام ۱۴ زندانی بدون اطلاع کامل خانوادهها و بدون برخورداری از امکان ملاقات آخر اجرا شده است. محرومکردن خانوادهها از اطلاع قبلی و ملاقات پایانی، رنجی مضاعف بر روندی است که خود بهتنهایی یکی از شدیدترین مجازاتهای کیفری محسوب میشود.
اجرای مخفیانه یا کماطلاعرسانیشده احکام اعدام، امکان نظارت عمومی و حقوقی را کاهش میدهد. این مسئله بهویژه در پروندههای سیاسی و امنیتی، که حساسیت آنها بسیار بالاست، نگرانیها را افزایش میدهد.
تفکیک اعدامها بر اساس اتهامهای مطرحشده
بررسی دادههای آوریل ۲۰۲۶ نشان میدهد که پروندههای سیاسی و امنیتی، بیشترین سهم را در میان اعدامهای ثبتشده داشتهاند. از مجموع ۲۶ مورد، ۱۴ مورد به اتهامهای سیاسی یا امنیتی مربوط بوده است.
تفکیک اعدامها بر اساس اتهامهای مطرحشده به این شرح است:
اتهامهای سیاسی و امنیتی: ۱۴ مورد
اتهام قتل عمد: ۱۰ مورد
اتهامهای مرتبط با مواد مخدر: ۲ مورد
این توزیع آماری، تصویری روشن از وضعیت آوریل ۲۰۲۶ ارائه میدهد؛ ماهی که در آن، بیش از نیمی از اعدامهای ثبتشده به پروندههایی با ماهیت سیاسی یا امنیتی مربوط بوده است.
ترکیب ملی و اتنیکی اعدامشدگان
در دادههای ثبتشده، اعدامشدگان از گروههای مختلف ملی و اتنیکی بودهاند. بر اساس این تفکیک، ۱۲ زندانی فارس، ۷ زندانی تُرک، ۲ زندانی کورد، ۲ زندانی لُر و یک زندانی بلوچ در میان اعدامشدگان قرار دارند. هویت اتنیکی دو زندانی نیز هنوز نیازمند بررسی و تأیید نهایی است.
تفکیک ثبتشده چنین است:
زندانیان فارس: ۱۲ مورد
زندانیان تُرک: ۷ مورد
زندانیان کورد: ۲ مورد
زندانیان لُر: ۲ مورد
زندانیان بلوچ: ۱ مورد
هویت اتنیکی تأییدنشده: ۲ مورد
این بخش از آمار، از منظر عدالت قضایی اهمیت دارد. در ایران، شهروندان متعلق به گروههای ملی و اتنیکی مختلف بارها درباره تبعیض در دسترسی به منابع حقوقی، وکیل مستقل، ترجمه دقیق در روند دادرسی و امکانات دفاع مؤثر با نگرانیهایی روبهرو بودهاند. هرچند این گزارش درباره اثبات چنین تبعیضهایی در پروندههای مشخص داوری نمیکند، اما ثبت این دادهها برای ارزیابی دقیقتر وضعیت حقوق بشر ضروری است.
تمرکز اعدامها در استان البرز و زندان قزلحصار
از نظر جغرافیای اجرای حکم، استان البرز بیشترین تعداد اعدامهای ثبتشده در آوریل ۲۰۲۶ را داشته است. در این استان، ۱۱ مورد اعدام گزارش شده که بخش عمده آن با زندان قزلحصار کرج مرتبط است.
پس از استان البرز، استانهای آذربایجان شرقی و اصفهان هرکدام با ۳ مورد در رتبه بعدی قرار دارند. همچنین در استانهای کرمانشاه و زنجان، هرکدام ۲ مورد اعدام ثبت شده است.
تفکیک اجرای احکام بر اساس استانها:
استان البرز: ۱۱ مورد
استان آذربایجان شرقی: ۳ مورد
استان اصفهان: ۳ مورد
استان کرمانشاه: ۲ مورد
استان زنجان: ۲ مورد
استان یزد: ۱ مورد
استان لرستان: ۱ مورد
استان اردبیل: ۱ مورد
استان سیستان و بلوچستان: ۱ مورد
مکان نامعلوم: ۱ مورد
ثبت دو مورد اعدام در استان کرمانشاه برای مخاطبان صدای کرمانشاه اهمیت ویژه دارد. مسئله اعدام در ایران تنها یک موضوع آماری یا ملی نیست؛ این موضوع با زندگی خانوادهها، شهروندان و جامعه محلی در استانهایی مانند کرمانشاه نیز پیوند مستقیم دارد.
کاهش آمار، تداوم نگرانی
مقایسه آمار آوریل ۲۰۲۶ با آوریل ۲۰۲۵ نشان میدهد که شمار اعدامها کاهش یافته است. اما این کاهش، بهتنهایی نمیتواند نشانه بهبود وضعیت حقوق بشر باشد. وقتی بخش بزرگی از اعدامها با پروندههای سیاسی و امنیتی گره خورده و بخشی از احکام بدون اطلاعرسانی شفاف اجرا شدهاند، نگرانی اصلی همچنان پابرجاست.
در ارزیابی وضعیت اعدام، باید چند پرسش اساسی را در نظر گرفت:
آیا متهمان از دادرسی عادلانه برخوردار بودهاند؟
آیا خانوادهها پیش از اجرای حکم مطلع شدهاند؟
آیا وکلای مستقل امکان دفاع مؤثر داشتهاند؟
آیا احکام در فضایی شفاف و قابل بررسی صادر و اجرا شدهاند؟
آیا در پروندههای زنان، کودکان، اقلیتهای ملی و زندانیان سیاسی، شرایط خاص آنان در نظر گرفته شده است؟
تا زمانی که پاسخ روشن و قابل راستیآزمایی به این پرسشها وجود نداشته باشد، هر آمار تازهای درباره اعدام در ایران باید با نگرانی و دقت بررسی شود.
جمعبندی
آوریل ۲۰۲۶ با اجرای دستکم ۲۶ حکم اعدام در ایران به پایان رسید. در میان اعدامشدگان، ۱۴ زندانی سیاسی یا امنیتی، یک زن قربانی کودکهمسری و چند شهروند متعلق به گروههای مختلف ملی و اتنیکی دیده میشوند. تنها بخشی از این اعدامها بهصورت رسمی اعلام شده و گزارشهایی از اجرای مخفیانه برخی احکام و محرومیت خانوادهها از ملاقات آخر وجود دارد.
صدای کرمانشاه در این گزارش تلاش کرده است تصویری دقیق، محتاطانه و مسئولانه از دادههای موجود ارائه دهد؛ تصویری که در آن، نه اتهامهای مطرحشده قطعی فرض شدهاند و نه از کنار رنج خانوادهها و ضرورت شفافیت قضایی عبور شده است.
اعدام در ایران همچنان یکی از مهمترین پروندههای حقوق بشری کشور است. تا زمانی که دادرسیها شفاف نباشند، خانوادهها از حقوق اولیه خود محروم بمانند و نهادهای مستقل امکان بررسی آزادانه پروندهها را نداشته باشند، هر حکم اعدام نه فقط پایان زندگی یک انسان، بلکه نشانهای از بحرانی عمیقتر در نظام عدالت کیفری خواهد بود.
به قلم رضا شاهینی | صدای کرمانشاه
